İslam’ın ilk şehirleri

KÜLTÜR SANAT .

Osmanlı Devleti’nde bugünkü anlamda bir belediyecilik yoktu.

Ancak bu hizmetleri gören bir takım yerel idari birimler mevcuttu.

 “İyilikleri emretme kötülüklerden men etme” (hisbe) anlayışı ile Hz. Ömer döneminde başlayan teşkilatlanmalar Endülüs, Fatımi, Memluklarda olduğu gibi Türk devletlerinde de uygulanmıştır.

Hatta bunlar Tanzimat sonrası hızla gelişmiş ve yapısal anlamda dönüşmüştür.

Kısaca, dini ve idari görevleri olan İhtisab teşkilatıyla başlayan süreç, polis ve zaptiye teşkilatıyla sürmüş, Şehremaneti’nin kurulması ile de günümüze kadar değişerek ulaşmıştır.

Peki, İslamiyet’in ilk döneminde şehirleşme nasıl gerçekleşmişti? Nelere dikkat edilmişti?

Bu hususa 2 ayrı bakış açısından bakmamız gerekiyor.*

Öncelikle İslam hâkimiyetine alınmış şehirler…

Mekke, Medine, Şam, Halep…

Sonra da Müslümanlarca kurulmuş şehirler…

Basra, Küfe, Fustat, Kayravan, Bağdat, Samarra…

İlk kurulanlar üzerinde İslami yaşama uygun düzenlemeler ve değişiklikler yapılmıştır.

Sonradan kurulmuş bazı şehirlere bakıldığında askeri üs olarak kurulduklarından, kısa süreliğine kurulmuş izlenimi verir.

Zaten şehirciliğin gereklerine uyulmadan kurulan ve zamanla tarihi, siyasi, coğrafi ve iktisadi şartlara uyum sağlayamayan Küfe, Fustat, Kayravan, Samarra gibi şehirler ya varlıklarını yitirmişler ya da terk edilmişlerdir.

Abbasiler döneminde Bağdat ve Samarra planlı yapıların örneklerindendir.

Bu şehirlerin oluşumunda İslami bir yaşam tarzı oluşturma gayreti vardır.

İslam sonrası şehirlerin dış çevresi hendek, kanal ve surlar – şehir kapıları ile kaplanmıştır.

Şehrin çekirdeğini teşkil eden unsurlar ise Cami ve Darü’l İmara’dir. (Devlet başkanının yönetim merkezi, hükümet konağı caminin yanında yer alırdı)

İslam şehrinin çekirdek kısmında her zaman Cuma namazı kılınan büyük bir cami bulunmaktaydı. Çünkü İslam dininde, ibadetlerin çoğu fert olarak değil cemaat halinde yapılır ve yaşanır. Cuma ve bayram namazı için de büyük bir cami ihtiyacı vardır.

Ticaret faaliyetlerinin ise hemen hemen tamamı şehir merkezindeki büyük camilerin etrafında toplanmıştır.

 

Zanaatçıların yerleri şehirden şehre değişmeyen sabit, özel bir konuma sahipti.

Caminin en yakınında her yerde kuyumcular ve kitapçılar yer alırdı. Sonra yiyecek-içecek, sabun, hurma satıcıları bulunurdu.

Daha sonra uzaklık sırasına göre ayakkabıcılar, kumaş satıcıları, mutfak eşyası satıcıları, bakırcılar ve çilingirciler yer alırdı. Zanaat erbabı, yaptığı ticaret çeşidine göre, aynı tür ticaretle uğraşanlar bir arada olmak üzere farklı çarşılarda konumlanmışlardır. (Yılmaz Can, İslam Şehirlerinin Fiziki Yapısı)

Gürültü, toz, koku ve kirletici etkisi olan ticari grup (demirci, derici, saman ve binek hayvan satıcıları gibi) şehrin biraz dışında konumlanırdı.

İslam şehirleri genellikle, merkezindeki büyük camide odaklaşan ışınsal bir anayol formuna ve avlu duvarlarıyla belirlenmiş çok sayıda çıkmaz sokağı içeren bir yol şebekesine sahipti.

Mahalleler birbirinden belirgin şekilde ayrılmış olup, bazende mahalleler arasına duvar çekilmiştir. Kabile ve akrabalık ölçülerine göre ayrılmışlardır.

Evler genelde avluludur.

Bunların dışında hamam, mezarlık, hipodrom gibi eğlence alanları da mevcuttur.

İslam şehirlerinde heykel, anıt  ve benzeri unsurlar yoktur.

İslam Şehirciliği’nde, ticaret erbabının çarşı ve pazarlarda fonksiyonlarına göre konumlanması genel şehircilik anlayışına büyük katkısıdır diyebiliriz.

Ayrıca mahremi de koruyan çok nüfuslu aile içi sosyal hayatı da engellemeyen avlulu ev formu da dünya şehircilik anlayışına katkısı olarak görülebilir.

*Bu konuyu Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları aracılığıyla bizlere kazandıran akademisyen ve yazar Yılmaz Can, “İslam Şehirlerinin Fiziki Yapısı” adlı kitabıyla detaylı olarak ele alıyor.

Görünüm zengin & masaüstü ekranı
Mobile git İslam’ın ilk şehirleri | Ayhan Çiftçi

Yorumlar

bu köşe yazısı için ne düşünüyorsunuz
Küfür, hakaret vb. yorumları yayınlayamayız.
  • arif Cuma, 14:51

    Kaleminize sağlık bu kadar kısa bu kadar net ancak böyle anlatılırdı.

Site yazarları

Diğerleri

Genç yazarlar

Diğerleri
on5yirmi5.com takip edin
Hakkımızda Künye İletişim Reklam

Kullanım Şartları Yayın İlkeleri Hata Bildir - Görüş Yaz

Copyright © 2008-2019 - Tüm hakları saklıdır.